मिथिला कला पहिलोपटक युरोपेली संघमा: ब्रसेल्समा ऐतिहासिक विश्व प्रदर्शनी
मकै हाउस सामुदायिक मिडिया,
दक्षिण एशियाको शताब्दी पुरानो एक कलात्मक परम्पराले विश्वका सबैभन्दा प्रभावशाली राजनीतिक संस्थाहरूमध्ये एक, युरोपेली संघ (EU) मा विशेष स्थान पाउने भएको छ। “आर्ट फर एसडीजीज: द मिथिला हेरिटेज” शीर्षकको वर्ल्ड टुर सिरिज प्रदर्शनी जुन ५ देखि २० सम्म बेल्जियमको ब्रसेल्सस्थित युरोपेली संघ मुख्यालयमा आयोजना हुँदैछ।
यो प्रदर्शनी नेपाल दूतावास ब्रसेल्स र मिथिला सेन्टर यूएसएको सहकार्यमा, युरोपेली संघको एक्सटर्नल एक्शन सर्भिस (EEAS) को सहयोगमा आयोजना हुन लागेको हो। साधारण प्रदर्शनीभन्दा पर, शताब्दीयौँ पुरानो परम्परामा आधारित मिथिला कलाको सांस्कृतिक अभियान कसरी विश्वव्यापी संवाद, कूटनीति र दिगो विकासको मञ्चमा रूपान्तरण भएको छ भन्ने यसले उजागर गर्नेछ।
प्रदर्शनीको औपचारिक उद्घाटन समारोह जुन ९, २०२६ मा दिउँसो २ बजे EEAS मुख्यालय, ब्रसेल्समा हुने तय गरिएको छ। उक्त उद्घाटन कार्यक्रममा युरोपेली संघ, बेल्जियमको परराष्ट्र मन्त्रालय (Federal Public Service Foreign Affairs, Foreign Trade and Development Cooperation), बेल्जियममा अवस्थित विभिन्न देशका दूतावासहरू तथा नेपाल र संयुक्त राज्य अमेरिकाका मिथिला कलाकारहरूको उपस्थिति रहनेछ। कार्यक्रममा परम्परागत नृत्य प्रस्तुति, मौलिक मिथिला भोजन तथा नेपाली सांस्कृतिक आतिथ्यसहित एक समृद्ध सांस्कृतिक अनुभव समेटिनेछ।
ऐतिहासिक रूपमा नेपाल र भारतको मिथिला क्षेत्रसँग सम्बन्धित, प्राचीन मिथिला कला मिथिला सभ्यताको एक जीवित सांस्कृतिक सम्पदा हो। यसको गहिरो ऐतिहासिक आधार मिथिला राज्य र यसको सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा रहेको जनकपुरधामसँग जोडिएको छ, जहाँबाट यो कलात्मक परम्पराले पुस्तौँ–पुस्तामा निरन्तरता पाउँदै आजको विश्वव्यापी पहिचान प्राप्त गरेको हो। सूक्ष्म ज्यामितीय आकृतिहरू, जीवन्त रङहरूको प्रयोग, तथा प्रकृति, मिथक र दैनिक जीवनबाट प्रेरित प्रतीकात्मक अभिव्यक्तिले सजिएको मिथिला कला लामो समयदेखि विशेषगरी महिलाहरूका लागि आफ्ना मूल्य, आकांक्षा र आध्यात्मिक विश्वास व्यक्त गर्ने माध्यम रहँदै आएको छ। आज यसलाई नयाँ ढंगले व्याख्या गर्दै विश्वव्यापी भाषाका रूपमा विकास गरिँदैछ—जहाँ परम्परा र नवप्रवर्तन, पहिचान र दिगोपना, स्थानीयता र अन्तर्राष्ट्रिय संवादबीच सशक्त सम्बन्ध स्थापित भइरहेको छ।
सन् २०१९ मा न्यूयोर्कस्थित संयुक्त राष्ट्रसंघ मुख्यालयमा मिथिला फेस्टिभल यूएसएको अवसरमा सुरु भएको यो अभियान अहिले परम्परागत ज्ञानले आधुनिक विश्वव्यापी चुनौतीसँग कसरी संवाद गर्न सक्छ भन्ने सशक्त उदाहरण बनेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघका दिगो विकास लक्ष्यहरू (SDGs) सँग मिथिला कलालाई जोड्ने उद्देश्यले सुरु गरिएको यस पहलले जलवायु परिवर्तन, लैंगिक समानता, शिक्षा, स्वास्थ्य र समृद्ध जीवनजस्ता जटिल विषयहरूलाई सशक्त दृश्य कथामा रूपान्तरण गरेको छ। यस अभियानका अभियन्ता तथा मिथिला सेन्टर यूएसएका संस्थापक अध्यक्ष अमित प्रताप शाहको नेतृत्वमा यसले मिथिला कलालाई विश्वव्यापी मञ्चहरूमा पुर्याउँदै दिगो विकास र सांस्कृतिक कूटनीतिको सेतुका रूपमा स्थापित गरेको छ। यसले दिगोपनालाई सांस्कृतिक रूपमा बुझ्न सकिने बनाउँदै विश्वभरका विविध समुदायमा सचेतना, संवाद र क्रियाशीलता बढाएको छ।
“आर्ट फर एसडीजीज: द मिथिला हेरिटेज” को प्रभाव व्यापक र गहिरो दुवै छ। सांस्कृतिक रूपमा यसले मिथिला कलालाई संयुक्त राष्ट्रसंघ, टाइम्स स्क्वायर, न्यूयोर्क सहरका विभिन्न सार्वजनिक संस्थानहरू हुँदै अब युरोपेली संघजस्ता प्रतिष्ठित मञ्चहरूमा पुर्याएको छ। यसले यस जीवित सम्पदाको संरक्षण मात्र होइन, यसको गतिशील विकासलाई पनि सुनिश्चित गरेको छ। सामाजिक तथा आर्थिक रूपमा, यसले विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रका महिला कलाकारहरूलाई सशक्त बनाउँदै आर्थिक आत्मनिर्भरता, अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान र सिर्जनात्मक अर्थतन्त्रमा सहभागिताको अवसर प्रदान गरेको छ—जुन “कोही पनि पछाडि नछोडिने” भन्ने एसडीजी सिद्धान्तसँग मेल खान्छ।
नीतिगत तहमा पनि यस पहलले संस्कृतिको रूपान्तरणकारी शक्तिलाई उजागर गर्दै विश्वव्यापी एजेन्डा अघि बढाउन महत्वपूर्ण योगदान दिएको छ। सन् २०२१ मा नेपाल सरकारले सबै एसडीजीहरू प्रतिनिधित्व गर्ने मिथिला चित्रकला प्रेरित १७ वटा हुलाक टिकट जारी गर्नु यसको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो, जसले सांस्कृतिक अभिव्यक्तिले राष्ट्रिय तहमा विश्व प्राथमिकताहरूलाई कसरी प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने देखाउँछ।
यसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सांस्कृतिक कूटनीति हो। विभिन्न महादेशका कलाकार, नीति निर्माता, कूटनीतिज्ञ र समुदायलाई एकै ठाउँमा ल्याउँदै यस पहलले सिमाना, भाषा र राजनीतिक भिन्नताभन्दा माथि उठेर संवादको वातावरण सिर्जना गरेको छ। यसले मिथिला कलालाई केवल सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा मात्र नभई साझा मानवीय मूल्य, दिगोपना र सामूहिक जिम्मेवारीमा आधारित विश्वव्यापी भाषाका रूपमा स्थापित गरेको छ।
संस्थागत मान्यताले पनि यस पहलको विश्वसनीयता र प्रभावलाई थप मजबुत बनाएको छ। सन् २०२३ मा न्यूयोर्क सहरका मेयरद्वारा “मिथिला संस्कृति तथा फेस्टिभल दिवस” घोषणा, त्यसपछि २०२४ मा ग्रेसी म्यान्सनमा आयोजित मिथिला हेरिटेज रिसेप्शनले समावेशी र विश्वसँग जोडिएको समाज निर्माणमा संस्कृतिको भूमिकालाई अझ स्पष्ट पारेको छ। साथै, यस पहलले अमेरिकी कांग्रेस, सिनेट, न्यूयोर्क राज्यपाल कार्यालय, राज्य सभाका सदस्यहरू र न्यूयोर्क सिटी काउन्सिलबाट समेत व्यापक समर्थन र मान्यता पाएको छ।
यस सफलतालाई आधार बनाएर मिथिला सेन्टर यूएसएले वार्षिक फेस्टिभल, युवा कला कार्यक्रम, प्रकाशन, विवाह पञ्चमी उत्सव तथा समुदायसँग सम्बन्धित विभिन्न कार्यक्रममार्फत आफ्नो प्रभाव विस्तार गरिरहेको छ। साथै, न्यूयोर्कमा मिथिला कला संग्रहालय स्थापना गर्ने दीर्घकालीन लक्ष्य पनि अघि बढाइएको छ, जसलाई संरक्षण, शिक्षा र अन्तरसांस्कृतिक आदानप्रदानको विश्वव्यापी केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने परिकल्पना गरिएको छ।
सन् २०१९ मा संयुक्त राष्ट्रसंघबाट सुरु भएको यो पहल २०२५ मा टाइम्स स्क्वायरमा वर्ल्ड टुर घोषणा हुँदै २०२६ मा युरोपेली संघसम्म पुग्नुले यसलाई सामुदायिक स्तरको प्रदर्शनीबाट अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक आन्दोलनमा रूपान्तरण गरेको छ। ब्रसेल्स प्रदर्शनीले कला, प्रत्यक्ष प्रदर्शन, सांस्कृतिक कार्यक्रम र “टेस्ट अफ मिथिला” पाक अनुभवलाई समेट्दै परम्परा र नवप्रवर्तन, सिर्जनशीलता र दिगोपना, सम्पदा र नीतिबीच सशक्त सम्बन्ध स्थापित गर्ने प्रयास गर्नेछ।
“आर्ट फर एसडीजीज: द मिथिला हेरिटेज” पहल संयुक्त राष्ट्रसंघदेखि युरोपेली संघ र त्यसभन्दा बाहिरसम्मको यात्रामा अगाडि बढिरहँदा यसले भविष्यका लागि एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ—संस्कृति केवल अतीत जोगाउने माध्यम मात्र होइन, यो कूटनीति, दिगो विकास, आर्थिक सशक्तीकरण र साझा मानवीय प्रगतिका लागि एक शक्तिशाली माध्यम हो।
